Z cukrzycą bardzo często współistnieje otyłość, a na jej powstawanie wpływają czynniki zewnętrzne (nieprawidłowe żywienie i obniżona aktywność fizyczna) oraz czynniki wewnętrzne (predyspozycje genetyczne, zaburzenia metaboliczne, regulacyjne i degeneracyjne).
Jeszcze kilkanaście lat temu styl życia człowieka znacznie różnił się od współczesnego. Obecnie większość z nas czas spędza w pozycji siedzącej, bez ruchu. Jeździmy samochodem, pracujemy za biurkiem a w nagrodę za wykonaną pracę wpatrujemy się w telewizor czy dodatkowo po godzinach pracy w ekran komputera. Z rzadka wybieramy spacer, nie mówiąc już o uprawianiu sportu. Niestety, nasze nawyki żywieniowe pozostawiają dużo do życzenia. Jadamy posiłki bardziej kaloryczne, które serwowane jest z reguły w barach szybkiej obsługi. Wszytko to prowadzi do nadwagi i to u coraz młodszych osób. Towarzyszący nam wszechobecny stres próbujemy wynagrodzić sobie alkoholem, paleniem papierosów czy też innymi używkami. Wszystko to sprzyja stopniowemu rozwojowi cukrzycy, która przez wiele lat może przebiegać bez żadnych, szczególnych objawów. Sygnałami wskazującymi na jej obecność mogą być pojawiające się ogólne zmęczenie i osłabienie, wzmożone pragnienie, zwiększona częstotliwość oddawania moczu, pogarszający się wzrok, stan zapalny narządów płciowych, skóry. Uwagę powinna też zwrócić nagła utrata masy ciała.
Ograniczmy apetyt
Prawidłowa dieta jest najlepszą formą leczenia chorych z otyłością. Korzystnie wpływa na utrzymanie odpowiedniej masy ciała, a także zapobiega zbyt wysokim i zbyt niskim stężeniom glukozy we krwi. Zdrowe odżywianie redukuje także prawdopodobieństwo wystąpienia chorób serca. Dieta cukrzycowa powinna być urozmaicona i zawierać wszystkie niezbędne składniki pokarmowe. Zaleca się spożywanie produktów bogatych w błonnik pokarmowy oraz tych z rozpuszczalnymi włóknami roślinnymi – chleb razowy, świeże owoce i warzywa, nietłuste ryby. Zmniejszenie ilości tłuszczów w diecie, szczególnie pochodzenia zwierzęcego, ma podstawowe znaczenie dla osiągnięcia i utrzymania prawidłowej masy ciała. Co więcej ogranicza się przy tym ryzyko chorób serca. Bardzo ważną rolę odgrywa tzw. indeks glikemiczny potraw, czuli zdolność do podwyższania stężenia glukozy we krwi po spożyciu posiłku. Im wyższy indeks, tym bardziej dana potrawa może zwiększyć stężenie cukru we krwi. Należy zatem unikać potraw o wysokim indeksie glikemicznym, także słodyczy, gdyż zawierają łatwo przyswajalne cukry, które nie są wskazane w diecie diabetyków.
Leczenie cukrzycy skojarzonej z otyłością wymaga umiarkowanej redukcji wagi. W przeciwieństwie do gwałtownego jej obniżania ten sposób leczenia dietetycznego pozwala realizować cele etapowe przy intensywniejszej współpracy z chorym. Cele określane pojęciem „wagi idealnej” są z psychologicznego i praktycznego punktu widzenia raczej nieosiągalne, z metabolicznego zaś nie są konieczne, gdyż umiarkowana redukcja masy ciała jest skuteczna.
Ważne jest zachowanie równowagi pomiędzy wielkością spożywanych posiłków a wydatkiem energetycznym. Zdrowe i umiarkowane jedzenie należy wspomagać wysiłkiem fizycznym, który zmniejsza stężenie cukru we krwi oraz ryzyko zawału serca i udaru mózgu, jak i zapotrzebowanie organizmu na insulinę, obniżając jednocześnie ciśnienie tętnicze krwi i wzmacniając kości oraz siłę mięśni. Wysiłek fizyczny poprawia wykorzystanie glukozy zawartej we krwi przez komórki organizmu, wspomagając w ten sposób fizjologiczne działanie insuliny. Po spożyciu każdego posiłku, glukoza w nim zawarta i wchłonięta do krwioobiegu pobudza trzustkę do wydzielania insuliny, a ta z kolei umożliwia przechodzenie glukozy z krwi to komórek w mięśniach, sercu, mózgu, wątrobie oraz innych tkankach i jej wykorzystanie do procesów metabolicznych. Oczywiście warunkiem tego jest prawidłowe działanie insuliny w tkankach na receptory komórkowe, które transportują glukozę do ich wnętrza. Jednak zbyt duże ilości wydzielonej insuliny w odpowiedzi na posiłek lub też brak jej działania w tkankach (tzw insulinooporność), występujące w cukrzycy, mogą spowodować dalszy przyrost ciała oraz nasilać zaburzenia lipidowe. Odpowiedni trening fizyczny pomaga prawidłowo wykorzystać zawartą we krwi insulinę i glukozę, zmniejszyć masę tłuszczową u chorych na cukrzycę skojarzoną z otyłością. Mniejsza jest także często hiperglikemia podstawowa i poposiłkowa. Poprawie ulega tolerancja glukozy
Nawyk samokontroli zgodnie z zaleceniami PTD
Każdy chory na cukrzycę powinien nauczyć się obserwować jej objawy i rozpoznawać zachodzące zmiany. Bardzo pomocne w prawidłowej kontroli procesu leczenia jest samodzielne określanie przez pacjenta stężenia glukozy we krwi za pomocą odpowiedniego sprzętu – czyli pasków testowych i glukometru. Za samokontrolą przemawia dostępność – można ją wykonywać w większości miejsc i sytuacji. Odpowiada na pytania czy prowadzone leczenie jest wystarczające, czy może należy zmienić dawkę leku lub zmodyfikować posiłki, czy też zmniejszyć natężenie pracy fizycznej, aby uniknąć hipoglikemii. Dzięki samokontroli dowiemy się także czy stopień wyrównania cukrzycy jest zadowalający. Oczywiście zasadnicze znaczenie ma współpraca pacjenta z lekarzem, gdyż umożliwia poprawę wyników leczenia i zapobieganie powikłaniom.
Do samokontroli glikemii są potrzebne:
Glukometr
Automatyczny aparat do nakłuwania opuszka palca;
Testy paskowe przystosowane do glukometru;
Waciki i jałowe gaziki;
Dziennik samokontroli.
Przy wyborze glukometru należy wziąć pod uwagę:
Posiadanie odpowiednich dokumentów (wpis do rejestru w Polsce, certyfikat zgodności, certyfikaty ISO);
Wielkość, wygląd, cenę, gwarancję, możliwość wymiany;
Wielkość przycisku (minimalna 12 mm);
Kolor przycisku;
Wielkość cyfr wyświetlacza (minimum 5 mm);
Skalibrowanie do osocza (czyli wyświetlanie jako wyniku stężenia glukozy w osoczu);
Dodatkowe funkcje aparatu;
Widoczność odczytu wyników i sposób wyświetlania funkcji aparatu;
Sygnalizację błędów obsługi i błędów analitycznych;
Alarmy dźwiękowe;
Łatwość obsługi;
Sposób utrzymywania aparatu w czystości;
Baterie i ich wymianę;
Rejestrację danych i sposób ich wprowadzenia oraz odczyt;
Warunki przechowywania aparatu;
Warunki prawidłowego działania aparatu;
Łatwość kalibracji i kontroli za pomocą metody laboratoryjnej;
Możliwość podłączenia do komputera, wielkość pamięci;
Nieprawidłowe odczyty na glukometrach wynikają najczęściej z niewłaściwego przechowywania pasków, używania ich po przekroczeniu daty ważności oraz błędów technicznych podczas wykonywania pomiarów.
Zalecenia PTD odnośnie oznaczania glikemii w celu monitorowania leczenia cukrzycy są następujące (fragmenty):
chorzy na cukrzycę leczeni zgodnie z algorytmem wielokrotnych wstrzyknięć insuliny – wielokrotne pomiary glikemii w ciągu doby wg zasad leczenia oraz potrzeb chorego;
chorzy na cukrzycę typu 2 stosujący doustne leki przeciwcukrzycowe oraz analogi GLP – 1 raz w tygodniu skrócony profil glikemii (na czczo i po głównych posiłkach);Pełny dobowy profil glikemii obejmuje oznaczenia:
rano, na czczo;
przed każdym głównym posiłkiem;
120 minut po każdym głównym posiłku;przed snem;
o godzinie 24:00;
w godzinach 2:00 – 4:00.
Jeśli pacjent samodzielnie kontroluje glikemię, jakość oznaczeń przy użyciu glukometru powinno się systematycznie kontrolować co pół roku w przychodni, pod kontrolą lekarza.
Umiejętność samodzielnego oznaczania glikemii przez pacjentów z cukrzycą oraz trafne interpretowanie wyników stanowią podstawowy warunek poprawy leczenia. Samokontrola pozwala zapobiec groźnym powikłaniom, prowadzącym m.in. do utraty wzroku czy też zagrażającej życiu choroby wieńcowej. Wysoki poziom samokontroli może zapewnić chorym na cukrzycę komfort, a przy tym realizację codziennych planów życiowych.
